تبلیغات
ادبستان - نقد بیتی از شاهنامه
تاریخ : جمعه 4 دی 1394 | 12:28 ق.ظ | نویسنده : سعید غفاری

بسم اللّه الرَّحمن الرّحیم

عنوان پژوهش

نقد و بررسی بیت:

"چوبوسید پیکان سر انگشت اوی                  گذر کرد بر مهره ی پشت اوی"

تهیه وتنظیم: محسن یلوه

          از جمله دلایلی که ما را برآن داشت تا درباره ی داستان"نبرد رستم واشکبوس"خداوند گار حماسه وخرد،فردوسی بزرگ تأملی بنماییم، ابهامی است که در بیت :

"چو بوسید پیکان سر انگشت اوی          گذر کرد برمهره ی پشت اوی"

وجود دارد که نه تنها سبب تشتت آرا دربین همکاران گروه درسی شده است بلکه حتّی همکارانی که اقدام به نشر کتب کمک درسی و آموزشی نموده اند نیزاز این قافله عقب نمانده و هر یک به گونه ی بیت را تفسیر وتشریح کرده و به یک اجماع کلی نرسیده اند ؛ که بی شک گواهی است برعظمت شاهکار حکیم طوس وهنرش در سرایش شاهنامه.

         اکنون به نمونه هایی از شرح این بیت در برخی از کتب کمک آموزشی اشاره می کنیم:

 1- خود آموز ادبیات (2) آموزش از راه دور[1] :  

" وقتی که سرانگشت رستم برای آخرین بار با نوک تیر تماس پیدا کرد،(زه را تا به آخرکشیده شد) از مهره های پشت رستم گذرکرد.(رستم تیر رابا نهایت قدرت کشید)

2-  گسترش (دروس طلایی) ادبیات(2) [2]:

  "هنگامی که تیر انگشتان رستم را لمس کرد وتیر از مهره های پشت کمر رستم عبور کرد"به تعبیر دیگر(به محض این که تیر    از دست رستم رها شد بر مهره های پشت اشکبوس اصابت کرد).

 3- خیلی سبز ادبیات(2)[3]:

"وقتی نوک تیر سر انگشت رستم را لمس کرد تیرآنچنان سریع رها شد که از مهره ی پشت اشکبوس گذشت." مفهوم کلی بیت(رها شدن سریع و شتابان تیر از کمان"قدرت وسرعت عمل")

        4 - کلک معلم ادبیات (2([4]                

به محض اینکه پیکان تیر به انگشت شست دست چپ رستم رسید(تا آنجا که امکان داشت کشیده شد)تیر از مهره ی کمر اشکبوس عبور کرد."به تعبیر دیگر(هنگامی که پیکان تیر،انگشت شست دست چپ رستم را لمس کرد (از بلندی سوفارش به مهره های پشت رستم رسید)

          همانگونه که اشاره شد علاوه براختلاف نظرهمکاران گروه درسی،دراین کتب کمک آموزشی نیز شرح های متفاوتی از این بیت شده است که برای روشن تر شدن مفهوم واقعی بیت باید دیدچه عواملی سبب این نظریه های متفاوت شده است؟

  در جواب باید گفت که چهار دلیل عمده برای این معانی متفاوت وجود دارد:

1- مهمترین ویژگی اشعار فردوسی که همانا تصویر آفرینی است؛ نادیده گرفته شده که خود به تنهایی برای مبهم شدن معنی این بیت کفایت می کند.

2 -  دراین شرح ها یکی اززمینه ی اصلی حماسه یعنی خرق عادات ازنظرها  دور مانده است.

3- مشخص نبودن مرجع ضمیر"او"در مصراع دوم که با تبیین وتوضیح موارداول ودوم به تبع این ابهام برطرف می شود.

4-  تعبیر اشتباه اشاره به سرعت عمل سریع رستم در بُعد زمانی .

  بنابراین با شرح وبسط این موارد کل ابهام بیت نیزبر طرف می شودکه به ترتیب هرمورد را  بررسی می کنیم:

  الف)مورد اوّل: همانگونه که مطرح گردید، در شرح این بیت یکی از مهمترین ویژگی سبک سرایش حکیم طوس یعنی تصویر آفرینی نادیده گرفته شده است .تصویر آفرینی ازاختصاصات شاهنامه است که درجای جای آن نمایان است به ویژه در توصیف میدان های نبرد،نبرد پهلوانان با هم واز همه مهم ترآلات و وسایل جنگی پهلوانان است که گویی خواننده در همان لحظه در میدان نبرد قرار گرفته و همه چیز به چشم خویش نظاره می کند؛که بی تردید درشرح ابیات شاهنامه باید این خصیصه مدنظر قرارگیرد تا به معنی صحیح بیت دست یابیم. پیش ازشرح بیت مورد ابهام ،نمونه های دیگری از تصویر آفرینی های  حکیم طوس را بر می شماریم:  

کمان به زه را به بازو فکند                              به بند کمربر،بزد تیرچند

بزد دست رستم چون پیل مست                       برآوردش از جای وبنهاد پست

نهاد آن بن نیزه را بر زمین                               ز خاک سیه اندر آمد به زین

کف اندر دهانش شده خون وخاک                 همه گبروبرگستوان چاک چاک

بریده به هر سو سر ترگ دار                            پراگنده خفتان همه دشت وغار

ز زین برگرفتش به کردارگوی                        که چوگان به زخم اندرآمد به روی

به دست اندرش نیزه چون زد شکست               بینداخش چوب نیزه زدست

سر نیزه را روی سهراب کرد                            عنان وسنان را پر از تاب کرد

          همانگونه که در این ابیات می بینیم فردوسی در تمام آنها به تصویر آفرینی زیبا ودقیق پرداخته به گونه ای که خواننده آن صحنه ها را در مقابل دیدگان خودمی بیند ومجسم می کند که این ویژگی در جای جای شاهنامه مشهود است.

         حال با کمی دقت به راحتی در می یابیم که بیت مورد ابهام وابیات بالاتر از آن فردوسی تصاویری زیبا ،بدیع ومجسم از نحوه وشکل کشیدن کمان وتیرآفریده است واین نگارگری به گونه ای است که حتّی صدای جیر جیر کمان دراثرکشش بیش ازحد آن تا پیش از پرتاب به سوی اشکبوس از نظر حکیم سخن پنهان نمانده و همه را همچون صحنه ی تئاتری به نمایش گذاشته است:

کمان را بمالید رستم به چنگ                            به شست اندرآورده تیر خدنگ

براو راست خم کرد و چپ کرد راست              خروش ازخم چرخ چاچی بخاست

چو سوفارش آمد به پهنای گوش                              زشاخ گوزنان برآمد خروش

چو بوسید پیکان سر انگشت اوی                       گذرکرد به مهره ی پشت اوی

            در بررسی این ابیات خواهیم دید که در بیت اول رستم کمان را گرفته وپس از مالش آن تیرخدنگ را می گیرد  و در بیت دوم این تصویرآفرینی ها به شکلی بسیار زیبا قابل رؤیت است وحکیم طوس شکل عملی خم وراست شدن دست ها را در تیراندازی با کمان به نمایش می گذارد و علاوه برآن حتی صدای کمان دراثرکشیدن زهش نیز بیان می شود.این تصویر آفرینی ها در بیت سوم نیز همچنان ادامه دارد و تصویرکشیدن عادی تیر تا نزدیک گوش را بوسیله ی رستم نمایش داده است.

         ب) مورد دوّم:در بیت چهارم همچون بیت دوم فردوسی تصویری کاملاً قابل رؤیت ازکشیدن زه و تیر کمان- با این تفاوت که در این بیت یکی دیگر از زمینه های اصلی حماسه سرایی همان مورد دومی که دور از ذهن مانده وسبب ابهام شده است-یعنی خرق عادتها یا اغراق آمیز بودن،نمود پیدا می کند؛زیرا در بیت سوم حالت عادی کشیدن تیر را نشان می دهد که دراین حالت پیکان آن به دستی که رستم  کمان راگرفته برخورد نمی کند وسوفار تیر نیز تا کنار گوش بیشتر نمی آید و این حالت زمانی جنبه ی اغراق پیدا می کند که همچون بیت چهارم – همان بیت مورد ابهام ما – رستم زه کمان و تیر را آنقدر با شدّت کشیده است که پیکان تیر انگشتان دستی که کمان را گرفته است لمس می کند و وقتی این گونه باشد بی شک دست دیگری که تیر را با آن گرفته است از اندازه ی معمول که رسیدن به پهنای گوش است فراتر می رود به عبارت دیگر در این حالت تیر از پشت یا مهره های پشت رستم نیز عقب تر کشیده می شود؛این تصویر تصویری اغراق آمیز از کشیدن تیر است که فردوسی در این بیت به نمایش گذاشته است که در واقع مفهوم کلی بیت نیزهمان کشش بیش اندازه ی تیر بوسیله ی رستم است.

           قرینه ی مؤید این نظریه نیز بیت بعدی است که فردوسی به روشنی اشاره به پرتاب تیر می کند:

بزد بر برو سینه ی اشکبوس                 سپهر آن زمان داد دست او بوس     

          همانگونه که نگاشته شد در ابیات پیش از این بیت خداوندگار حماسه وخرد به تصویر آفرینی پرداخته است وفقط تصویر کشیدن تیر را با جنبه اغراق آمیزآن ترسیم  می کند وخبری از پرتاب تیر نیست ،امّا در این بیت تیربوسیله ی رستم پرتاب می شود وبه سینه ی اشکبوس اصابت می کندو او را می کشد.

           پ)مورد سوّم: با توضیحات ارایه شده در شرح موارداول ودوم ،ابهام سوم  یعنی مشخص نبودن مرجع   ضمیر"او"در مصراع دوم به راحتی بر طرف می شود . براساس آن توضیحات چون کشنده ی تیر رستم است ،در مصراع دوم نیزدر اثر کشش اغراق آمیز و بیش از اندازه ی معمول تیر ، انتهای آن از پشت رستم عبور کرده است ؛ بنابراین مرجع ضمیر"او"درمصراع دوم"رستم"   است.

 ت) مورد چهارم:آخرین عاملی که سبب شده است همکاران ما معانی متفاوتی از این  بیت ارائه دهنداین است که   به عقیده ی برخی ازآنان مفهوم مورد نظر فردوسی، اشاره به سرعت عمل سریع رستم در بُعد زمانی رستم ،درکشیدن تیر  است

امّا اگر با دقت به جای جای شاهنامه فردوسی نظر افکنیم - ویا حتی درهمین داستان نبرد رستم واشکبوس- خواهیم دید که هر کجا فردوسی قصد اشاره  به سرعت عمل در بُعد زمانی را داشته است به صراحت وبی هیچ محدودیتی  از قید های زمان  متضمن سرعت استفاده کرده است؛ همچون نمونه های زیر:

- برآمد به نزدیکی بارگاه         سبک نزد شاهش گشادند راه (داستان آمدن زال با نامه ی سام نزد منوچهر)

-  فراز یکی پیل نر،زال زر          نشاند وبراندش سبک سوی در  (داستان آگه شدن منوچهر از کار سام و زال زر(

- سبک تیغ تیز از میان برکشید            بر شیر بیداد دل بردرید (داستان نبرد رستم وسهراب

 - بشد تیز نزدیک افراسیاب                سرش پر ز جنگ ودلش پرشتاب (داستان نبرد پیلسم با ایرانیان)

 - سپهدار توران چو زان گونه دید       سبک سر از آن جنگ بیرون کشید(داستان گریختن افراسیاب از رزمگاه(

- چو بشنید پیران سبک در نهان         به هر سو بر افگند کار آگهان (داستان بازگشتن ایرانیان به نزدخسرو)   

بشد تیز رهام با خود و گبر                همی گرد رزم اندر آمد به ابر(داستان نبرد رستم واشکبوس(

   - سبک زال جنگی  بُرو حمله کرد         ز پیشش گریزان شد آن گُرد مَرد(داستان هنر نمودن زال درپیش منوچهر(

  - هر آنچ از گل آمد چو بشناختند          سبک خشت را کالبد ساختند (داستان پادشاهی جمشید(

                                                        

            همانگونه که در این ابیات و سایر ابیات موجود در شاهنامه می بینیم هر کجا که حکیم طوس قصد اشاره به سرعت عمل در بعد زمانی را داشته است به روشنی و صراحت از قیود زمانی که متضمن سرعت عمل است استفاده کرده است.

بنا براین می بینیم که در بیت مورد ابهام ما قیدی که دلالت بر سرعت عمل داشته باشد وجود ندارد وهمین دلیل وازآن مهم تر بیت بعدی که به روشنی به پرتاب تیر اشاره می کند برای ماکفایت می کندتا با یقین کامل بگوییم که مفهوم سرعت عمل سریع رستم در این بیت مد نظر فردوسی نبوده است.

نتیجه گیری کلی:

 

   با توجه به آن چه که مطرح گردید در پایان باید گفت که برای دست یافتن به معنا ومفهوم واقعی بیت حتماً باید به این عوامل دقّت نماییم:

1) فـردوسـی در جای جای اشعارش تصویر آفرینی کرده است و در این بیت نیز تصـویر کشـیدن تیر توسط رستم را بـه نمایش گذاشته است.

2) توجه به یکی از زمینه های اصلی شاهنامه یعنی خرق عادات یا اغراق آمیزبودن؛ که در این بیت نیز کشیدن تیر توسط رستم    جنبه ی اغراق آمیز پیدا کرده است؛ زیرا درکشش عادی تیر هیچ وقت پیکان تیر انگشتان دستی که کمان راگرفته است لمس نمی کند و انتهای تیر نیز تا نزدیک گوش بیشتر نمی آید و جنبه ی اغراقی زمانی نمود پیدا کرده است که دراثرشدت کشش تیر توسط رستم پیکان تیر به انگشتان دستی که کمان را گرفته می رسد و به همین خاطر انتهای تیر نیز از گوش فراتر می رود واز پشت رستم عبور می کند.

3) مشخص شدن مرجع ضمیر سوم شخص"او" در مصراع دوم ابهام را بر طرف می کند که با توجه به دلایل نگاشته   شده  بی شک مرجع ضمیر"او"در مصراع دوم رستم است.

4) فردوسی در این بیت قصد اشاره به سرعت عمل سریع رستم در بعد زمانی را نداشته است زیرا اگر چنین قصدی داشت بی تردید از قیود متضمن سرعت همچو:"سبک ، تیز و ..." استفاده می کرد.

در پایان نتیجه می گیریم که بی شک قصد فردوسی در این بیت ترسیم تصویر کشیدن اغراق آمیز تیر توسط رستم است و معنا ومفهوم صحیح بیت نیز چنین است:

" وقتی رستم تیر را با قدرت وشدت تمام کشید در اثر این کشش ،پیکان تیر انگشتان دستی که کمان را با آن گرفته بود لمس کرد و انتهای تیر نیز از پشت رستم عبور کرد."

 

پی نوشت ها   

1- شاهنامه فردوسی ، پرویز اتابکی ، (تهران: انتشارات علمی وفرهنگی ،1375)

2- ادبیات فارسی (2)،هیئت مؤلفین کتب درسی ( تهران: چاپ ونشر کتابهای درسی ایران،1389)

3- خود آموزادبیات (2) آموزش از راه دور،دکتر حسین قاسم پورمقدم وحسین فعال عراقی، (تهران: انتشارات چاپ ونشر کتابهای درسی ایران،1384)

 ،(تهران : انشارات گسترش علوم،1389) 4-  دروس طلایی ادبیات (2، پرویز راجی کجل 

 5-  خیلی سبز ادبیات (2)،علی براری جیرندهی ، (تهران : انشارات خیلی سبز ، 1387)

6- کلک معلم ادبیات(2) ،علی ساجدی،(تهران:انتشارات کلک معلم،1388)


دکتر حسین قاسم پورمقدم وحسین فعال عراقی، (تهران: انتشارات چاپ ونشر کتابهای درسی ایران،1384)[1]

 ،(تهران : انشارات گسترش علوم،1389) پرویز راجی کجل  -[2]

 - علی براری جیرندهی ، (تهران : انشارات خیلی سبز ، 1387)[3]

علی ساجدی،(تهران:انتشارات کلک معلم،1388) [4]

برگرفته از وبلاگ گروه ادبیات تربت حیدریهhttp://torbatadab.blogfa.com/    





طبقه بندی: مقاله،