تبلیغات
ادبستان - قواعد ترکیب و واج شناسی
تاریخ : یکشنبه 25 مهر 1395 | 09:56 ب.ظ | نویسنده : سعید غفاری
زباڹ‌فارسے:
بحث کامل درباره ی واج و تکواژ
 
تدوین:
علیرضا قاسمی
عضو گروه آموزشی زبان و ادبیّات فارسی ِ
سازمان آموزش و پرورش استان مازندران
 
*********************************************************************
واج
هر یک از آواهای متمایز کننده ی معنی در زبان واج نامیده می شود. (کتاب معلم زبان فارسی 2، ص 183)
واج عبارت است از کوچک ترین واحد صوتی یک زبان که اندام های گفتار گویندگان آن زبان، امکان تلفظ آن را در اختیار گویشوران قرار می دهد. (همان، ص 183)
واج کوچک ترین واحد صوتی زبان است که معنایی ندارد اما تفاوت معنایی ایجاد می کند. پس هر چیزی که تلفظ می شود، یک واج به حساب می آید. به عبارت بسیار ساده تر، واج همان است که در اوّل ابتدایی به آن "صدا" گفته می شود.
 
انواع واج:
مصوت (واکه) = 6 تا ← الف) مصوت بلند: ا، ی، و      ب) کوتاه: -َ ، -ِ ، -ُ                         
صامت (همخوان) = 23 تا: ء، ب، پ، ت ...
 
٭ چند نکته درباره ی صامت و مصوت:
1- در زبان فارسی همه ی هجاها با صامت شروع می شوند و در این زبان هیچ هجایی نیست که با مصوت آغاز شود. پس واج اول هر هجا صامت است: خُداوند، یادگاری.
در کلماتی نظیر «اصول» و «ایران» که با «ا» آغاز می شوند، حرف «الف» نماینده ی همزه ی آغازی است زیرا کلماتـی که با همـزه آغاز می گردند (چه فارسی باشند و چه عربی و غیر عربی) با «الفِ» تنها نوشتـه می شوند. بنابراین واج اول این کلمات «ء» و واج دوم آن ها نیز یکی از مصوت های کوتاه یا بلند خواهد بود:
اصول ← ء/ -ُ/ ص/ و/ ل                        ابر ← ء/ -َ/ ب/ ر                       اسم ← ء/ -ِ/ س/ م
ایران ← ء/ ی/ ر/ ا/ ن                          او ← ء/ و
2- هر مصوت- چه کوتاه و چه بلند- همیشه دومین واج هجا است. بنابراین هیچ یک از هجاهای فارسی با دو صامت آغاز نمی شوند. به عبارت دیگر، ابتدا به ساکن در زبان فارسی نیست: کِتابخانه، اُلگوبرداری، ایمان.
3- «ا»، «و» و «ی» با تلفـظ های متفـاوت، گاه صامت و گاه نیز مصوت به شمار می آیند. برای تشخیـص
آن ها کافی است که به جایگاهشان دقت کنیم. بر این اساس«ا»، «و» و «ی» اگر واج دوم هجا باشند، مصوت هستند که در این صورت تلفظ  آن ها به شکل «ā»، «ū» و «i» خواهد بود: پیروزمندانه ← پی/ روز/ مَن/ دا/ ن ِ
اما چنان چه واج اول، سوم یا چهارم هجا باشند، صامت خواهند بود:
درُو ← دِ/ رُو            یادواره ← یاد/ وا/ ر ِ         استقامت ← اِس/ تِ/ قا/ مَت        ریحان ← ر ِی/ حان
4- هر هجا فقط دارای یک مصوت است، بنابراین در هر کلمه به تعداد مصوت، هجا خواهیم داشت:
پیروزمندانه ← پی/ روز/ مَن/ دا/ ن ِ
5- در کلمات فارسی هیچ گاه دو مصوت- چه کوتاه و چه بلند- بلافاصله در کنار یکدیگر قرار نمی گیرند بلکه حتماً در میان آن ها یک صامت می آید که به آن صامت یا واج میانجی گفته می شود. واج های میانجی عبارتند از:
ی ← خدای ِ من، آشنایان، جویا، گنجایش، جایمان، گوینده، می گویم، می گوییم
همزه (ا) ← خانه ای، نامه ات
ج ← سبزیجات، ترشیجات
ک ← نیاکان، پلکان
گ ← ستارگان، هفتگی
و ← آهوان، بانوان
البته گاه واج های میانجی در نوشتار ظاهر نمی شوند که در این صورت از طریق تلفظ و بهره گیری از الفبای فونتیک می توان به وجود آن ها پی برد. این واج ها عبارتند از:
ی (در برخی موارد) ← سپاهیان( sepāhiyān)، فرهنگیان، دانشگاهیان، ایرانیان، بازاریان و ... .
و (در همه ی موارد) ← آهوان( āhūvān?) بانوان، زانوان، گیسوان و ... . البته در این گونه کلمات، مصوت بلند «و» در تلفظ امروزی به مصوت کوتاه «-ُ» تبدیل می شود( āhovān?).
۶- در هجاهای فارسی، پس از مصوت بیش از دو صامت در کنار هم نمی آیند. بنابراین طولانی ترین الگوی هجایی در زبان فارسی بدین گونه است: صامت + مصوت (کوتاه یا بلند) + صامت + صامت ← باخت، دَرد
 
٭ چند نکته درباره ی شمارش واج:
1- همه ی حرکت ها اعم از فتحه، کسره و ضمه یک واج به حساب می آیند: رفتنی ← ر/ -َ/ ف/ ت/ -َ/ ن/ ی
2- حروف مشدد، دو واج محسوب می شوند که یک واج در پایان یک هجا و واج دیگر در آغاز هجای بعدی قرار می گیرد: همّت ← ه/ -ِ/ م/ م/ -َ/ت
3- حروفی که در نوشتار ظاهر می گردند اما خوانده نمی شوند، واج به شمار نمی آیند. نظیر:
«و» معدوله در کلماتی چون خواب، خوشحال، خود و ... که امروزه تلفظ نمی شود:
خواب ← خ/ ا/ ب                    خوشحال ← خ/ -ُ/ ش/ ح/ ا/ ل                    خود ← خ/ -ُ/ د
«ه» غیر ملفوظ پایانی در کلماتی نظیر ستاره، نویسنده،نَه و ...:
ستاره ← س/ -ِ/ ت/ ا/ ر/ -ِ         نویسنده ← ن/ -ِ/ و/ ی/ س/ -َ/ ن/ د/ -ِ          نَه ← ن/ -َ
باید دقت داشت که «ه» در واژه هایی چون نُه، مَه، مِه، تشبیه، کوه، دانشگاه و ... تلفظ می شود و صامت است: نُه ← ن/ -ُ/ ه                 مِه ← م/ -ِ/ ه                       تشبیه ← ت/ -َ/ ش/ ب/ ی/ ه
4- «آ» از صامت «ء» و مصو
زباڹ‌فارسے:
شده است، بنابراین دو واج به شمار می آید:
آبادان ← ء/ ا/ ب/ ا/ د/ ا/ ن      قرآن ← ق/ -ُ/ ر/ ء/ ا/ ن          مآخذ ← م/ -َ/ ء/ ا/ خ/ -ِ/ ذ
5- هنگامی کـه همزه بـر روی کرسـی هـای «ا»، «و» و «ﺌ» قـرار می گیـرد، فقـط همـزه را واج بـه شمار می آوریم چرا که این کرسی ها هیچ صدایی ندارند:
مسئله ← م/-َ/ س/ ء/ -َ/ ل/ -ِ                  ائتلاف ← ء/ -ِ/ ء/ ت/ -ِ/ ل/ ا/ ف                 
سؤال ← س/ -ُ/ ء/ ا/ ل                        ملجأ ← م/ -َ/ ل/ ج/ -َ/ ء
6- کلماتی را که دو تلفظی هستند، می توان به دو صورت واج نویسی و هجانویسی نمود:
آسِمان ← واج: ء/ ا/ س/ -ِ/ م/ ا/ ن            هجا: ءا/ س ِ/ مان
آسمان ← واج: ء/ ا/ س/ م/ ا/ ن               هجا: ءاس/ مان
برخی دیگر از این نوع کلمات عبارتند از: روزگار، یادگار، استوار، مهربان، باغبان، پاسبان، مستمند، ارجمند و ... .
باید توجه کرد که کلماتی چون «خیابان» و نظایر آن (سیاست، آشیان و ...) دو تلفظی نیستند و تنها به یک شکل خوانده می شوند: خ/ ی/ ی/ ا/ ب/ ا/ ن ← xiyābān (i = مصوت/ y = صامت). اما در عروض، مصوت اول این گونه واژه ها را «-ِ» در نظر می گیرند یعنی بر اساس سنت تلفظ قدیم. این گونه واژه ها مشمـول فرایند واجـی افزایش نیز نیستنـد زیـرا در آن ها فقـط تغییـر «-ِ» ((e به «ی» (i) صـورت گرفته است. (نظر آقای غلامرضا عمرانی، مؤلف کتاب)
 
٭ پرسش: آیا حروفی که در فرایند واجی کاهش حذف می شوند، در شمارش واج به حساب می آیند یا خیر؟
پاسخ آقای غلامرضا عمرانی (مؤلف کتاب): واضح است که بستگی به شیوه ی خواندن دارد زیرا اعمال فرایند واجی غالباً اختیاری است؛ مثلاً هیچ کس نمی تواند حکم کند که «روزگار» را همیشه «روزگار» بخوانیم یا «روزِگار» [از نظر آقای عمرانی، روزِگار دارای فرایند واجی افزایش است] مگر آن که طراح سؤال بـه کمک اعراب گذاری شیـوه ی دقیق خوانـدن آن را مشخـص کرده باشد. یا در واژه ی «خواستگاری» امکان بروز دو نوع فرایند واجی است: 1- خواسگاری (کاهش) 2- خواستِگاری (افزایش).
بنابراین، ساختـار واجـی یک واژه ی مکتـوب را بـر اساس شکـل مکتوب آن مشخـص می کنیم مگـر آن کـه در صورتِ سؤال قید شده باشد که فرایندهای واجی ممکن ِ هنگام ِ تلفظ این واژه، در نظر گرفته شود. به عنوان نمونه:
۩ ساختار واجی واژه ی «دست بند» را مشخص کنید.
پاسخ: د/ -َ/ س/ ت/ ب/ -َ/ ن/ د
۩ ساختار واجی واژه ی «دست بند» را با در نظر گرفتن فرایندهای واجی ِ هنگام ِ تلفظ آن مشخص کنید.
پاسخ: د/ -َ/ س/ ب/ -َ/ ن/ د
 
٭ چند نمونه سؤال کنکوری درباره ی واج:
1- تعداد واج های کدام کلمه، از دیگر کلمه ها بیشتر است؟ (سراسری کاردانی فنی - 82)
1) انسان                                            2) دبستان         
3) دستور                                           4) سیمرغ
 
2- اگر صامت ها را با «ص» و مصوت ها را با «م» نمایش دهیم، ترکیب واج های واژه ی «آسایشگاه» به ترتیب، در کدام گزینه، نشان داده شده است؟ (سراسری انسانی - 81)
1) ص/ م/ ص/ م/ ص/ م/ ص/ ص/ م/ ص    2) ص/ ص/ م/ ص/ م/ ص/ ص/ ص/ م/ ص
3) ص/ م/ ص/ م/ م/ ص/ ص/ م/ ص/ م      4) م/ ص/ م/ ص/ م/ ص/ م/ م/ ص/ م
 
3- ترتیب واج ها در نظام آوایی کدام واژه درست نیست؟ (چهاردهمین المپیاد ادبی)
1) سود= صامت + مصوت + صامت     
2) اَثَر= صامت + مصوت + صامت + مصوت + صامت
3) ناله= صامت + مصوت + صامت + مصوت
4) تحفه= صامت + مصوت + صامت + مصوت
 
4- کلمه ی «آگاهانه» چند واج است؟ (ششمین المپیاد ادبی)
1) هشت واج                                     2) نه واج            
3) ده واج                                         4) یازده واج
   
5- تعداد واج های کدام کلمه با کلمه های دیگر تفاوت دارد؟ (آزمون آزمایشی سنجش - 84)
1) پژوهندگی                                     2) ستایشگران        
3) اخترشناسی                                   4) دانشگاهیان
 
6- تعداد صامت ها و مصوت ها در کلمه ی «دانش نامه نویسی» به ترتیب در کدام گزینه آمده است؟
1) 8، 7                                           2) 6، 9 (آزمون آزمایشی سنجش - 84)               
3) 7، 8                                           4) 9، 6
 
7- زبان فارسی به ترتیب دارای چند صامت و چند مصوت است؟ (آزمون آزمایشی سنجش - 81)
1) بیست و هشت- شش                         2) بیست و نه- سه
3) سی و دو- سه                                4) بیست و سه- شش
 
8- «ی» در کدام کلمه، صامت است؟ (آزمون آزمایشی سنجش - 81)
1) شاید                                           2) دوید                
3) نیست                                          4) آمدی  
 
9- کلمه ی «آسِمان خراش» از چند واج تشکیل شده است؟ (آزمون آزمایشی سنجش - 80) 
1) 9                                              2) 12



طبقه بندی: زبان شناسی دوره دبیرستان،